door Rejo Zenger

Iedereen een heilig boontje

Overheidssensoren schrappen tolerantie voor afwijking

Als de politie beschikt over een landelijk dekkend netwerk van sensoren, blijft niets ongezien. Onze maatschappij wordt misschien super-efficient en geen enkel normaal mens overtreedt nog een wet. Maar daarmee strepen we wel onze menselijkheid, diversiteit en vrijheid weg.

Een computersysteem heeft geen hart

Natuurlijk overtreedt je wel eens de wet. Als je om tien uur ’s avonds voor een rood stoplicht op een klein en stil kruispunt staat te wachten, dan blijf je niet staan. En toen jouw provider een storing had heb je de draadloze verbinding van de buren gebruikt, zonder toestemming. Al die dingen laten sporen achter en de politie wil graag een netwerk van sensoren opbouwen waarin al die sporen worden geregistreerd. Die wetsovertredingen blijven dan niet onbestraft als de overheid omwille van “onze veiligheid” een zero-tolerance beleid introduceert.

En denk nou maar niet dat je onder die boete uitkomt omdat je écht een goed excuus hebt. Als alles door sensoren gevangen wordt, wordt die boete volautomatisch uitgeschreven. Daar komt geen goed gehumeurde agent nog aan te pas. Het computersysteem heeft geen hart en kan er dus ook geen hand over strijken. De belangenafweging gaat niet verder dan absolute nullen en enen. De context van je overtreding gaat volledig verloren.

Nog vervelender wordt het als niet jij, maar iemand anders die overtreding beging. Je telefoon werd ter plekke geregistreerd, maar was even te voren uit je tas gestolen. Het systeem is onverbiddelijk en sensoren liegen niet. Leg dat maar eens uit. Of als het systeem voorspelt dat je die overtreding zult begaan. Want, waarom zou de politie nog afwachten als alle signalen wijzen op een overtreding?

Tolerantie voor afwijkingen neemt af

Een landelijk dekkend netwerk van sensoren van de politie zal ook de norm opleggen: het systeem bepaalt hoe we ons zullen gedragen en de tolerantie voor afwijkingen neemt af. Nu al registreren de camera’s op Schiphol “afwijkend gedrag” – gedrag waar helemaal niets mis mee hoeft te zijn. De camera herkent dat een object uitgewisseld wordt tussen jou en iemand anders, maar heeft geen idee of jij die aktetas steelt of dat je die aktetas overhandigt krijgt. Maar in beeld ben je gevangen en de notitie daarvan raak je nooit meer kwijt. De volgende keer regel je de overdacht op een andere manier.

Die gegarandeerde afstraffing is ook dodelijk voor burgerlijke ongehoorzaamheid, terwijl die soms hard nodig is om de status quo te doorbreken. Regelgeving is gebaseerd op wat men op een gegeven moment goed vond. Dat beeld kan veranderen, maar de wet verandert veel langzamer. Burgerlijke ongehoorzaamheid kan dat proces verscherpen. Als Rosa Parks niet voor in de bus was blijven zitten, had de rassen­segregatie in de Verenigde Staten mogelijk veel langer geduurd. We hadden ons vermaarde gedoogbeleid misschien nooit gehad als de politieambtenaren op het Holland Festival in Rotterdam wél streng op drugs hadden gecontroleerd. En de Berlijnse Muur was zeker nooit gevallen als de Stasi over zo’n netwerk van sensoren beschikte.

Efficiënte maatschappij, vrij van vrijheid

Gelukkig leven we in een democratische rechtsstaat. Je bent niet in beeld bij de overheid, tenzij er een concrete verdenking op je ligt. De overheid heeft niets te maken met wat je doet, waar je bent en met wie. Zo’n landelijk dekkend netwerk van overheidssensoren verandert dat radicaal: niets blijft onopgemerkt. Daarom is het belangrijk dat niet alleen onze politie, maar ook de politici en wij als maatschappij een visie ontwikkelen. Willen we naar een maatschappij die door angst en perfecte efficiëntie wordt geregeerd, of willen we naar een maatschappij waar onze vrijheid leidend is?

De vergaande digitalisering van onze maatschappij betekent dat we nu al bijna niets meer kunnen doen zonder dat we sporen achterlaten: denk alleen al aan reizen, communiceren en het doen van boodschappen. Dat is een walhalla voor onze opsporingsdiensten. De politie tast nu niet in het duister, maar in een goudmijn. En dat is het al zonder dat zij over een landelijk dekkend netwerk van sensoren beschikt.

Zo’n landelijk netwerk van sensoren wordt opgetuigd voor de overheid, niet voor de burger. Zeker omdat er zoveel nadelen aan kleven moet dat alleen mogen als ons parlement akkoord is. Waar het systeem de gegevens verzamelt, hoe het die gegevens analyseert, welke beslissingen er aan verbonden worden en wat de gevolgen daarvan zijn, moet helder zijn. Zo’n netwerk mag ook nooit autonoom worden: om de menselijkheid te waarborgen zouden beslissingen nooit volledig geautomatiseerd mogen worden. En graag ook wederkerigheid: krijgt de burger toegang tot hetzelfde netwerk om het doen en laten van de overheid te controleren?